Λευκωσία: «Μόλις ο άνθρωπος συνειδητοποίησε ότι δεν είναι αθάνατος, άρχισε να σκέπτεται να βρει τρόπους για να αποφύγει τα γηρατειά και τον θάνατο. Από τους αρχαίους χρόνους μέχρι και σήμερα, στρατιές ολόκληρες από κομπογιαννίτες, τυχοδιώκτες, αλχημιστές, επιστήμονες, ακαδημαϊκούς, και κάθε λογής ανθρώπων, έχουν κάνει τις δικές τους εκστρατείες για να βρουν το μυστικό της μακροζωίας και να ζήσουν μια ζωή “αιώνια νέοι”. Ακόμα και αυτή τη στιγμή, χιλιάδες επιστήμονες και ερευνητές σε όλο τον κόσμο ερευνούν τη γήρανση, τους βιολογικούς της μηχανισμούς, το κάθε κύτταρο και το κάθε ένζυμο και προσπαθούν να βρουν τρόπους να την αποφύγουμε, ίσως και εντελώς. Χωρίς, βέβαια, επιτυχία. Παρόλο που έχουν ανακαλυφθεί πολλά φάρμακα και συμπληρώματα, τα οποία μπορούν να ελαττώσουν τις ζημιές που φέρουν τα γηρατειά, εντούτοις, δεν υπάρχει τίποτα που να τα εξαλείψει εντελώς και να επιμηκύνει δραματικά το όριο ζωής».
Γράφει: Κίκα Κασινίδου
Έτσι, ξεκινάμε την κουβέντα μας με τον δρα Μάριο Κυριαζή, τον συμπατριώτη μας επιστήμονα, ο οποίος έχει προταθεί από ομάδα ερευνητών για το βραβείο Νόμπελ Ιατρικής 2017. Κατ’ ακρίβεια, αυτή είναι η αρχή ενός άρθρου που ετοίμασε για τους σκοπούς της συνέντευξης, προκειμένου να γίνει πιο κατανοητή στον κόσμο η θεωρία αποκωδικοποίησης του DNA της γήρανσης, για την οποία και έχει προταθεί για το Νόμπελ Ιατρικής. Από την αρχή, ωστόσο, μας ξεκαθαρίζει ότι δεν πρόκειται, ακριβώς, για την αποκωδικοποίηση του DNA.
«Δεν πήρα το DNA και το εξέτασα, δεν έβαλα φάρμακα για να το αλλάξω. Το έχω αποκωδικοποιήσει σε θεωρητική μορφή». Τα γονίδια μας, όπως μας εξηγεί, «δρουν ανάλογα με το περιβάλλον, στο οποίο βρισκόμαστε. Δηλαδή, το ίδιο DNA όταν βρεθεί σε διαφορετικό περιβάλλον, έχει διαφορετικές ουσίες, παρά αν το περιβάλλον είναι διαφορετικό. Αυτό, λέγεται κοινωνική γενετική, η οποία εξετάζει τη δράση του DNA ανάλογα με την κοινωνία, ανάλογα με τα ερεθίσματα από την κοινωνία». Μας δίνει και ένα σχετικό παράδειγμα. «Όταν ένα άτομο διάγει μια ήσυχη ζωή και δεν αλληλεπιδρά με κανέναν άλλο, τότε το DNA του θα λειτουργήσει με ένα συγκεκριμένο τρόπο που θα είναι διαφορετικός από το DNA ενός άλλου ανθρώπου, ο οποίος έχει περισσότερα ερεθίσματα από την κοινωνία. Αυτό που έχει σημασία, είναι τα εξωτερικά ερεθίσματα, οι πληροφορίες που δεχόμαστε από το περιβάλλον».
Εκείνο που διαπίστωσαν οι ερευνητές, είναι ότι όταν ο άνθρωπος δέχεται πληροφορίες από το περιβάλλον -και το περιβάλλον μας τώρα, γίνεται όλο και περισσότερο τεχνολογικό, σύμφωνα με τον δρα Κυριαζή- τότε αυτές οι πληροφορίες επιδρούν στα κύτταρα του εγκεφάλου σε τέτοιο σημείο, ώστε να προκαλέσουν μικρή ζημιά. Η ασθένεια, μας αναφέρει, λειτουργεί σαν θετικό στρες, το οποίο αναγκάζει τα κύτταρα του εγκεφάλου να αντιδράσουν και να επιδιορθώσουν αυτή τη ζημιά. «Εφόσον, λοιπόν, γίνεται αυτό, σημαίνει ότι μπορεί κατά ανάλογο τρόπο να επιδιορθώνεται και η ζημιά της γήρανσης. Είναι σαν ένα παλιό σπίτι που έπαθε μία επιπλέον ζημιά. Όταν έρθουν οι εργάτες και επιδιορθώσουν αυτή την επιπλέον ζημιά, διορθώνουν και ολόκληρο το σπίτι για να γίνει μια ολοκληρωμένη εργασία. Με τη μικρή ζημιά που προκαλούμε, αναγκάζουμε τις διάφορες διαδικασίες να ενεργοποιηθούν και να διορθώσουν τη ζημιά της γήρανσης».
Ο δρ Κυριαζής συνεχίζει τις έρευνές του από την Κύπρο
Ο δρ Μάριος Κυριαζής είναι ειδικός γεροντολόγος. Γεννήθηκε στη Λάρνακα και είναι απόφοιτος του Γυμνασίου Αγίου Γεωργίου. Μετά τη στρατιωτική του θητεία, έφυγε για σπουδές στην Ιταλία, στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου της Ρώμης. Η Ιταλία ήταν μάλλον μια επιλογή εκ των πραγμάτων, αφού η ημερομηνία απόλυσής του από τον στρατό, εκείνα τα χρόνια μετά την τουρκική εισβολή, δεν ταίριαζε με τις ημερομηνίες που δέχονταν φοιτητές τα ξένα πανεπιστήμια, εκτός εκείνα της Ιταλίας. Μετά τη Ρώμη και την ολοκλήρωση των σπουδών του, παρέμεινε για ένα διάστημα στη Νέα Υόρκη για σκοπούς προκλινικής εργασίας. Ακολούθως, επέστρεψε στην Κύπρο, για να φύγει ξανά, αυτή τη φορά στο Ηνωμένο Βασίλειο, όπου παρέμεινε και εργάστηκε για περίπου 35 χρόνια. Αποφάσισε, ωστόσο, να επιστρέψει για μόνιμη παραμονή στην Κύπρο και να συνεχίσει από εδώ τις έρευνές του.
«Το εργαστήριό μου είναι μέσα στο μυαλό μου», μας απαντά, όταν τον ρωτάμε σχετικά. «Κι αυτό, είναι μέρος της θεωρίας που έχω αναπτύξει». Για να μας εξηγήσει, αμέσως μετά, ότι πρόκειται για θεωρητική έρευνα, η οποία δεν πειραματίζεται με ποντίκια. «Βλέπουμε το θέμα στη γενικότητά του, πώς ο άνθρωπος αλληλεπιδρά με την κοινωνία». Μέσα από τις έρευνές του, ο δρ Κυριαζής και οι συνεργάτες του αντιμετωπίζουν τον άνθρωπο ως σύνολο, «αλλά και το σύνολο αυτό, είναι μέρος ενός μεγαλύτερου συνόλου, της γης και του σύμπαντος. Έχω συνεργάτες, οι οποίοι μελετούν τη μακροζωία και τη γήρανση του σύμπαντος».
Έχει ειδικευτεί στη Γεροντολογία με ειδικότητα στη διαδικασία της γήρανσης και έγινε Chartered μέλος της ακαδημαϊκής οργάνωσης «Royal Society of Biology» στο Ηνωμένο Βασίλειο. Έχει, επίσης, μεταπτυχιακό δίπλωμα στη Γηριατρική από το Βασιλικό Κολέγιο του Λονδίνου και είναι ερευνητής στο Κέντρο Εξέλιξης, Πολυπλοκότητας και Νόησης του Πανεπιστημίου των Βρυξελλών και Ronin Research Scholar. Ένας άλλος τομέας δραστηριότητας του δρος Κυριαζή, συναφής με την ιατρική σταδιοδρομία του, είναι η ίδρυση του Ιατρικού Μουσείου Κυριαζή. Ενός κοινωφελούς πολιτιστικού ιδρύματος που στεγάζεται στη Λάρνακα, με στόχο να κρατήσει ασφαλή τα παλιά ιατρικά αντικείμενα και τις παραδόσεις της Κύπρου και να εκπαιδεύσει το κοινό σχετικά με την ιστορία της παλιάς κυπριακής ιατρικής. Αξίζει να πούμε ότι ο πατέρας του ήταν γνωστός φαρμακοποιός της Λάρνακας και ο παππούς του ο δρ Νεοκλής Κυριαζής, ιστορικός.
Ευχάριστη έκπληξη η πρόταση για Νόμπελ
Γνώριζε από αρκετό καιρό, ότι έρευνες όπως η δική του είναι αρκετά προχωρημένες και ίσως να ήταν κατάλληλες για Νόμπελ Ιατρικής. Γι’ αυτό, η απόφαση της ομάδας των ερευνητών να τον προτείνουν για το Νόμπελ, ήταν κάτι το οποίο περίμενε. «Δεν ήταν κάτι ξαφνικό, δεν ξύπνησα ένα πρωί και είδα στο email μου, ότι προτάθηκα για το Νόμπελ Ιατρικής 2017. Το γεγονός, βέβαια, αυτό είναι μια αναγνώριση ότι οι έρευνες που έχουμε κάνει μέχρι τώρα, έχουν απήχηση, έχουν αναγνωρισθεί και ότι θα έρθουμε σε επικοινωνία με άλλους, οι οποίοι θα εμβαθύνουν στο μέλλον πάνω σε αυτές τις έρευνες. Πράγμα που έχει, ήδη, γίνει. Έχω αρχίσει να κάνω επαφές με άλλους ερευνητές, με τους οποίους προηγουμένως δεν είχα επαφή. Έτσι σιγά-σιγά θα προχωρήσουμε. Ναι, είναι ευχάριστη έκπληξη, ευχάριστα νέα, παρόλο ότι δεν νομίζω ότι έχω καμία ελπίδα για το Νόμπελ». Τον ρωτάμε γιατί το λέει αυτό. «Διότι, υπάρχει πολύς ανταγωνισμός και επειδή οι έρευνές μου δεν αφορούν κάποιο συγκεκριμένο φάρμακο. Είναι μια γενική θεωρία, δεν είναι κάτι το απτό».
Γιατί γερνάμε; Το αιώνιο ερώτημα
Γιατί γερνάμε; Είναι το αιώνιο ερώτημα που απασχολεί, από την απαρχή ίσως της ανθρωπότητας, επιστήμονες και ερευνητές. Σύμφωνα με κάποιους από αυτούς, η διαδικασία της γήρανσης είναι εν μέρει γενετική. Κι αυτό, διότι μελέτες σε διδύμους οδηγούν στην εκτίμηση ότι μόνο το 20% της γήρανσης μπορεί να αποδοθεί στα γονίδια, ενώ οι περιβαλλοντικές και ψυχικές επιρροές φαίνεται να είναι ακόμη μεγαλύτερες. Ωστόσο, παραμένει άγνωστο, προς το παρόν, κατά πόσο το βιολογικό ρολόι μεταβάλλει τον ρυθμό του (την ταχύτητα γήρανσης) στη διάρκειας ζωής ενός ανθρώπου. Μέχρι σήμερα έχουν διατυπωθεί περισσότερες από 300 θεωρίες, οι οποίες εξηγούν πλευρές μόνο του φαινομένου της γήρανσης, ενώ οι διάφορες ερμηνείες που δίδονται, εμπίπτουν σε δύο μεγάλες κατηγορίες: στους γενετικούς παράγοντες και στις αλλαγές του μεταβολισμού.
Η γήρανση μπορεί να εξαλειφθεί εντελώς
Αφού, λοιπόν, τα φάρμακα και τα συμπληρώματα δεν έφεραν κανένα αποτέλεσμα, «ίσως να ήρθε η στιγμή να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε αυτό το θέμα. Αντί να ψάχνουμε φάρμακα, ενέσεις, επεμβάσεις κ.λπ., δηλαδή κάτι το υλικό, το απτό, με την ελπίδα ότι αυτό θα καταπολεμήσει τη γήρανση, ας αναλογιστούμε λίγο πιο βαθιά και με μεγαλύτερη εμβέλεια σκέψης. Ας αφήσουμε το απτό και ας δούμε τώρα το άυλο, το αφηρημένο. Αντί να προσπαθούμε να δούμε τα πράγματα σε μεγέθυνση (τα κύτταρα, τους ιστούς, τα όργανα, το DNA κ.λπ.) ας προσπαθήσουμε να τα δούμε σε σμίκρυνση. Δηλαδή να δούμε πώς ο ανθρώπινος οργανισμός αντιδρά σε σχέση με την κοινωνία, τον πλανήτη, το σύμπαν. Με αυτό το σκεπτικό, έχουμε περισσότερες πιθανότητες να βρούμε τρόπο με τον οποίο η ανθρωπότητα θα γίνεται λιγότερο ευάλωτη στο γήρας».
Οι έρευνες που έχουν κάνει μέχρι τώρα στο Ινστιτούτο τους, μας λέει ο δρ Κυριαζής, «δείχνουν ότι η γήρανση μπορεί να εξαλειφθεί εντελώς από ορισμένα ανθρώπινα σύνολα, αλλά αυτό είναι αδύνατο να γίνει με ιατρικές επεμβάσεις βιο-τεχνολογίας ή φαρμακευτικής. Τουναντίον, η εξάλειψη της γήρανσης θα γίνει (δεν μπορεί να μην γίνει) μετά από ορισμένες διαδικασίες που βασίζονται στην εξέλιξη του ανθρώπου, στη δομή της φύσης και στην αλληλεπίδραση του ανθρώπινου οργανισμού με τη σύγχρονη τεχνολογία». Και απευθυνόμενος σε όλους και στον καθένα ξεχωριστά, επισημαίνει: «Το γεγονός ότι ο άνθρωπος, εσύ, έχεις αναπτύξει και θα συνεχίσεις να αναπτύσσεις μια όλο και πιο βαθιά σχέση με την τεχνολογία, αυτό κατ’ ανάγκη έχει επίδραση στη βιολογία σου και φέρνει ορισμένες αλλαγές που πρώτη φορά γίνονται στον ανθρώπινο οργανισμό. Όταν συμπλεκόμαστε και συγχωνευόμαστε με την τεχνολογία, τότε πληροφορίες και δεδομένα από το περιβάλλον μας γίνονται αισθητές από συγκεκριμένα σημεία του εγκεφάλου και ρυθμίζουν θετικά τη λειτουργία των νευρώνων.
»Έρευνες μας δείχνουν ότι, αυτοί οι νευρώνες δημιουργούν ουσίες οι οποίες έχουν θετικές επιδράσεις στο σώμα μας και αυξάνουν τον ρυθμό με τον οποίο ο οργανισμός μας επιδιορθώνει τις ζημιές που σχετίζονται με τη γήρανση. Με το να ζούμε μια εποικοδομητική ζωή, γεμάτη σημασία, μέσα σε ένα υψηλού επιπέδου οικοσύστημα και με το να γινόμαστε αναπόσπαστοι “πράκτορες” (με την έννοια ότι “πράττουμε”) μέσα σε αυτό το περιβάλλον, τότε αναγκάζουμε την επανεκκίνηση ορισμένων λειτουργιών, όπως την αποπαραγωγή (degeneracy exaptation), προσαρμοστική ανταπόκριση (adaptive response) και άλλες, οι οποίες αναγκάζουν τον οργανισμό μας να επιδιορθώνει συνέχεια τις ζημιές της γήρανσης και έτσι να αποφεύγουμε εντελώς τις χρόνιες εκφυλιστικές ασθένειες, όπως η αρθρίτιδα, οι καρδιοπάθειες, η γεροντική άνοια, η νόσος του Πάρκινσον κ.λπ. Με αυτό τον τρόπο το όριο ζωής θα αυξηθεί δραματικά, παρόλο που ποτέ δεν θα μπορέσουμε να αποφύγουμε εντελώς τον θάνατο. Η εξάλειψη της γήρανσης μπορεί να μας δώσει τη δυνατότητα να ζήσουμε ένα απροσδιόριστο όριο ζωής, αλλά μπορεί να πεθάνουμε ανά πάσα στιγμή από οποιανδήποτε αιτία, εκτός της γήρανσης (π.χ. πνιγμός, μόλυνση, ατυχήματα, έκρηξη κ.λπ.).
»Σε αυτό το στάδιο, λοιπόν, μπορούμε να πούμε ότι παράλληλα με έναν τρόπο ζωής, ο οποίος τώρα θεωρείται “φυσικός”, δηλαδή σωματικές ασκήσεις, καλή διατροφή, αποφυγή των καταχρήσεων, πρέπει να αρχίσουμε και έναν άλλο τρόπο ζωής, ο οποίος να είναι περισσότερο τεχνο-προοδευτικός και να βασίζεται περισσότερο στο μυαλό παρά στο σώμα, με ενέργειες που αποσκοπούν σε ένα συνεχή αγώνα για καλυτέρευση του συνόλου και της κοινωνίας. Έχω περιγράψει τον Νόμο της Απαιτούμενης Χρησιμότητας (Law of Requisite Usefulness), ο οποίος λέει ότι η διάρκεια της διατήρησης ενός παράγοντα (π.χ. του ανθρώπου) μέσα σε ένα σύνολο είναι ανάλογη με τη συμβολή αυτού του παράγοντα στη συνολική προσαρμοστικότητα του συνόλου. Ως εκ τούτου, όσο πιο “χρήσιμοι” είμαστε στην εξέλιξη του συνόλου (της ανθρωπότητας), τόσο περισσότερο θα διατηρηθούμε και τόσο μακρύτερο θα είναι το όριο της ζωής μας. Το πρόβλημα, όμως, είναι ότι αυτό δεν μπορεί να επιτευχθεί αν δρούμε απομονωμένα. Πολλά εκατομμύρια άνθρωποι θα πρέπει λάβουν μέρος σε αυτό τον αγώνα. Έτσι, θα υποβαλλόμαστε συνέχεια σε οφέλη αλληλεπίδρασης και αμοιβαία ενίσχυση. Έχουμε ακόμα πολλή δουλειά μπροστά μας».
Σταματώντας τη διαδικασία της γήρανσης, ρωτάμε τον δρα Κυριαζή, δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος θα γίνει αθάνατος, ότι θα κατακτήσει την αθανασία. «Όχι, η αθανασία είναι κάτι άλλο. Το φαινόμενο της γήρανσης οφείλεται στις ζημιές, στη φθορά που προκαλείται στον ανθρώπινο οργανισμό με την πάροδο του χρόνου και οι οποίες ζημιές δεν μπορούν, σήμερα, να επιδιορθωθούν. Αυτό που προσπαθούμε να επιτύχουμε, είναι αυτές τις ζημιές που θα συμβαίνουν με την πάροδο του χρόνου, να μπορούμε να τις επιδιορθώνουμε, να μην υπάρχει γήρανση. Να υπάρχει καλή ποιότητα ζωής. Σήμερα, υπάρχει ένα όριο προσδόκιμου ζωής. Εμείς, υπολογίζουμε ότι δεν θα υπάρχει όριο, μέχρι ο άνθρωπος να πεθάνει από κάτι άλλο και χωρίς να υπάρχουν οι ασθένειες της γήρανσης».
Ερέθισμα για την έρευνα οι ηλικιωμένοι ασθενείς του
Το ερέθισμα για να ξεκινήσει την έρευνά του ήταν η ίδια η δουλειά του. Η καθημερινή σχεδόν επαφή που είχε με ηλικιωμένους στο νοσοκομείο και τα γηροκομεία, όπου τους επισκεπτόταν, αλλά και τα αδιάκοπα ερωτήματά τους, αν υπάρχει κάτι που μπορούν να πάρουν για να μην γεράσουν ποτέ. «Στην αρχή, μιλούσαμε για χάπια και για βιταμίνες. Μετά, όμως, κατάλαβα ότι αυτά δεν μας οδηγούν πουθενά. Είναι σαν δρόμος κλειστός, έτσι όπως βλέπουμε το θέμα. Δεν είναι κάτι που μπορεί να δώσει ο γιατρός στον άνθρωπο και ο άνθρωπος να ζήσει περισσότερα χρόνια. Το θέμα είναι πολύ πιο εξειδικευμένο, πρέπει να το εξετάσουμε πολύ πιο βαθιά και εξαρτάται από τους νόμους της φύσης.
»Η φύση, δεν μπορεί να μας κρατήσει ζωντανούς, χωρίς να υπάρχει κάποιος λόγος. Ο λόγος που μένουμε ζωντανοί είναι ότι υπάρχουν κάποιοι νόμοι που το επιτρέπουν αυτό. Και για να μπορέσουμε να μείνουμε ζωντανοί για πολλούς αιώνες, χρειάζεται να εργαστούμε σε συνεργασία με αυτούς τους νόμους και όχι εναντίον τους. Βασικά, αυτό ήταν το ερέθισμα για να ξεκινήσω τις έρευνές μου, όταν είδα ότι οι απλές θεραπείες δεν θα μας έπαιρναν σε κανένα άλλο εποικοδομητικό σημείο». Οι συνεργάτες του εργάζονται σε διάφορα μέρη και πανεπιστήμια του κόσμου, σε διάφορες επιστήμες και μεταξύ τους ανταλλάζουν απόψεις και βοηθούν ο ένας τον άλλο.
«Κάτι που διαπίστωσα είναι ότι αρκετοί που κάνουν έρευνες μόνοι τους, νομίζουν ότι αυτές είναι εφαρμόσιμες σ’ αυτό το περιβάλλον. Όταν, όμως, τους πω ότι μπορούν να εφαρμοστούν και σε άλλο περιβάλλον, τότε αντιμετωπίζουν πιο θετικά το θέμα. Ότι, δηλαδή, οι έρευνες μπορεί να έχουν απήχηση σε ένα εντελώς διαφορετικό σημείο. Πώς να διατηρηθεί, για παράδειγμα, η ειρήνη. Όταν έχουμε πόλεμο πάλι θα πεθαίνουμε, οπόταν πάλι δεν καταφέραμε τίποτα. Γι’ αυτό αναφέρθηκα στην κοινωνία, η οποία μπορεί να φθάσει σε ένα σημείο που θα βοηθά τον άνθρωπο να ζει περισσότερα χρόνια. Πιστεύω, δεν θα αργήσουμε πολύ να δούμε αποτελέσματα. Η τεχνολογία προχωρεί με ένα συγκεκριμένο ρυθμό, οι ερευνητές ανταλλάσσουμε πληροφορίες μεταξύ μας, αυτά που σκεφτόμαστε τα έχουν σκεφτεί και άλλοι και πιστεύω ότι μπορούμε να συνεργαστούμε εποικοδομητικά ανταλλάσσοντας αυτές τις πληροφορίες μέσω της τεχνολογίας. Και γενικότερα, ο ρυθμός ανάπτυξης σήμερα είναι μεγαλύτερος και πιο γοργός».
Πηγή: philenews